Sản xuất chè của Việt Nam đứng vị trí thứ 5 thế giới với tổng diện tích trên 130.000 ha và xuất khẩu sang 110 quốc gia và vùng lãnh thổ. Và trong khối ASEAN, sản xuất và xuất khẩu chè Việt Nam chiếm vị trí thứ nhất.

Đây là những thành tựu rất ấn tượng của ngành chè. Tuy nhiên trên thị trường thế giới dấu ấn Chè Việt lại rất mờ nhạt, người tiêu dùng vẫn chưa nhận biết, phân biệt đâu là chè “made in Vietnam” với các loại chè “made in…” bởi vì có tới 95% khối lượng chè nước ta được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô, chỉ có 5% được xuất khẩu dưới dạng thành phẩm!

Mặc dù thương hiệu quốc gia Chè Việt đã được xây dựng mấy năm nay, chương trình được vận động trên phạm vi toàn quốc, và đến nay thương hiệu Chè Việt đã được đăng ký bảo hộ ở 77 quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, hiện mới chỉ có gần 20 doanh nghiệp đăng ký tham gia sản xuất chè theo đúng tiêu chuẩn của Chè Việt. Nguồn cơn nào đem lại thực trạng buồn này? Ông Nguyễn Kim Phong -Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam (Vitas) cho biết: Cái khó trong triển khai thực hiện là khi mua thu gom chè các thương lái thường “tránh” mua sản phẩm chè Chè Việt cho đảm bảo chất lượng, nhưng do Chè Việt giá mua cao, ít lãi; mua chè không thương hiệu giá rẻ hơn, lãi cao hơn nhiều.

Đối với các thương lái nhất thương lái nước ngoài khi mua gom chè họ chỉ nghĩ đến lợi nhuận không quan tâm vun đắp thương hiệu Chè Việt đã đành, các DN trong nước cũng vậy chỉ muốn tranh nhau bán được càng nhiều càng tốt, không quan tâm đến việc xây dựng thương hiệu. Thời gian đầu, 20 DN tham gia Chè Việt rất hào hứng, sau thấy sản phẩm của các cơ sở khác cứ xuất ào ào, nên họ cũng chán nản. Vitas đã kiến nghị Nhà nước nên quy định sản phẩm chè phải đạt chất lượng theo tiêu chuẩn Chè Việt mới được phép xuất khẩu, nhưng đến nay vẫn chưa được quan tâm.

Chính vì vậy đây cũng là một trong những nguyên nhân chính khiến giá chè xuất khẩu của ta chỉ bằng một nửa so với mặt bằng giá chung trên thế giới. Đơn giá xuất khẩu bình quân của chè Việt Nam vào năm 2008 là 1,8 USD/kg; năm 2002 là 1,6 USD/kg; nhưng hiện chỉ đạt 1,2-1,3 USD/kg. Trong khi bình quân giá chè nguyên liệu trên thị trường thế giới hiện là 2,2 USD/kg - Một nghịch lý đau xót là chè Việt Nam càng xuất khẩu nhiều, càng sụt giá! Do xuất nguyên liệu thô nên chênh lệch giữa giá bán thành phẩm và nguyên liệu là rất lớn, hiện độ chênh lệch là từ 5-10 lần. Một số khách hàng tại Anh, mua chè nguyên liệu từ Việt Nam chỉ với giá 1,3 USD/kg, nhưng khi chế biến thành phẩm, họ bán với giá 9,8 USD/kg.

Bên cạnh đó, có quá nhiều nhà máy chế biến chè được cấp phép, dẫn đến tình trạng có những vùng nguyên liệu chỉ đủ cung cấp cho một nhà máy, nhưng có tới 7-8 nhà máy tranh mua nguyên liệu, gây lãng phí công sức tiền của nhân dân, đồng thời tạo ra nhiều vấn đề cạnh tranh không lành mạnh. Cả nước hiện có 690 nhà máy chế biến chè, chưa kể hàng vạn lò thủ công chế biến chè. Trong khi với diện tích trồng chè 131 nghìn ha, chúng ta chỉ cần khoảng 200 nhà máy chế biến. Các nhà máy thiếu nguyên liệu để sản xuất nên dẫn đến tình trạng hỗn loạn trong thu mua, bất chấp phẩm cấp của sản phẩm, đó chính là nguyên nhân đưa đến chất lượng kém, gây ảnh hưởng đến uy tín của chè Việt Nam.

Làm gì để định vị thương hiệu cho Chè Việt? Đây là trăn trở của những người làm chè tâm huyết và là vấn đề chính được bàn thảo tại Hội nghị “Xúc tiến đầu tư-thương mại ngành chè” vừa được tổ chức trung tuần tháng 10.

Theo bà Nguyễn Thị Ánh Hồng –Phó Tổng Thư ký Vitas: So với thế giới ngành chè Việt Nam còn bộc lộ nhiều nhược điểm. Ý thức thay đổi liên quan đến GAP và cập nhật thông tin mới của người làm chè còn chậm, thu nhập của ngành chè còn thấp so với các ngành nông nghiệp khác. Đầu tư cho nông nghiệp chè chưa được quan tâm thỏa đáng, công nghiệp chế biến chè vẫn manh mún, nhỏ lẻ, lạc hậu… Do vậy chất lượng chè chưa đồng nhất, lại không thường xuyên, triệt để công tác kiểm tra, xử lý các vi phạm VSATTP nên dẫn đến bất chấp các quy định về chế biến chè. Việt Nam có địa hình đặc trưng với chiều dài trên 3.000 km, có nhiều vùng khí hậu khác nhau nên được thiên nhiên ưu đãi có nhiều vùng chè đặc sản nổi tiếng thơm ngon. Song do thực trạng như trên và do chưa biết phát huy lợi thế và “tôn tạo” giá trị cho chè đặc sản để từ đó xây dựng bản sắc cho từng chủng loại Chè Việt –một phương thức tạo dựng thương hiệu Chè Việt rất hiệu quả - nên thay vào đó tình trạng đổ xô thu mua chè nguyên liệu gặp gì mua nấy, rồi đem về đấu trộn thành một loại chè thì thật là uổng phí.

Ông Ranjit Dasagupta –Tổng giám đốc Công ty TNHH chè Phú Bền (Phú Thọ) đưa ra giải pháp nhằm giải quyết thực trạng này là ở mỗi xã trồng chè nên thành lập “Hội những người trồng chè quy mô nhỏ” để tập hợp sản phẩm bán cho các nhà máy lớn. Như vậy mới tránh được tình trạng chè bị đấu trộn trước khi bán cho nhà máy và dễ dàng kiểm soát chất lượng. Với cách thức này thương lái thu mua trung gian sẽ bị loại trừ và người trồng chè sẽ được hưởng mức thu nhập công bằng cho sản phẩm của họ.

Để có sản phẩm chè chất lượng cần phải có sự quan tâm đầu tư ngay từ khâu tuyển chọn giống thâm canh chăm sóc vườn chè cho tới khi thu hoạch. Hiện các giống chè chất lượng cao chiếm chưa tới 50% tổng diện tích chè cả nước, thêm nữa quy trình canh tác chè của chúng ta còn có vấn đề, suốt từ năm 2006 đến nay, Vitas đã rất quyết liệt trong vấn đề này, yêu cầu nông dân, các doanh nghiệp phải tuân thủ quy trình canh tác chè, không lạm dụng thuốc kích thích để chè tăng trưởng nhanh, ảnh hưởng chất lượng chè. Các chương trình an toàn chè dù được đặt ra vẫn rất nan giải trong thực hiện – ông Phong trăn trở cho biết thêm: “Để tìm lại giá trị đích thực cho chè Việt Nam và định vị được thương hiệu Chè Việt trong lòng người tiêu dùng trong và ngoài nước chúng ta phải phấn đấu đưa năng suất cây chè lên 10 tấn/ha/năm, và giá xuất khẩu phải đưa lên 2-2,5 USD/kg. Việt Nam đang phấn đấu vào năm 2015 xuất khẩu 200 nghìn tấn chè/năm, đạt kim ngạch 400 triệu USD/năm. Để đạt được mục tiêu này, trước hết cần phải kiểm soát bằng được chất lượng sản phẩm và không chỉ Bộ NN&PTNT mà Bộ Y tế cũng cần phải ra tay, vì họ có chức năng đảm bảo sức khoẻ người dân… Việc cơ cấu, tổ chức lại sản xuất ngành chè là rất cần thiết để xóa đi hình ảnh một ngành chè đang sản xuất không trật tự như hiện nay!

Theo Kim Tiền / Báo Công Thương Online